Gebiedende wijs


1. Algemeen

De gebiedende wijs komt voor in het enkelvoud en in het meervoud. In principe wordt voor de enkelvoudsvorm altijd de stam gebruikt van tegenwoordige tijd (dus zonder de persoonsuitgang). De meervoudsvorm van de gebiedende wijs wordt gevormd door achter de stam van de -da infinitivus de uitgang -ge of -ke te plakken. Maar hier zijn wel weer wat uitzonderingen op deze regel.

De ontkenning van de gebiedende wijs (bv. niet doen! niet slaan!) wordt geconstrueerd door respectievelijk ära (enkelvoud) of ärge (meervoud) voor de gebiedende wijs te plaatsen.

2. Gebiedende wijs enkelvoud

Voorbeelden van de (volgens mij redelijk regelmatige) gebiedende wijs enkelvoud:
Werkwoord 1e pers enkelvoud Gebiedende wijs Neg. geb. wijs
tulema ma tulen tule! (kom!) ära tule! (kom niet!)
lugema ma loen loe! (lees!) ära loe! (lees niet!)
rääkima ma räägin räägi! (praat!) ära räägi! (praat niet!)

3. Gebiedende wijs meervoud

De algemene regel is dat de gebiedende wijs meervoud eindigt op:
  • -ge: als de infinitivus eindigt op -da
  • -ke: als de infinitivus eindigt op -ta

    Voorbeelden van de gebiedende wijs meervoud eindigend op -ge:
    Werkwoord -da infinitivus Gebiedende wijs Neg. geb. wijs
    lugema lugeda lugege! (lees!) ärge lugege! (lees niet!)
    rääkima rääkida rääkige! (praat!) ärge rääkige! (praat niet!)
    laulma laulda laulge! (zing!) ärge laulge! (zing niet!)
    lubama lubada lubage! (sta toe!) ärge lubage! (sta niet toe!)
    küsima küsida küsige! (vraag!) ärge küsige! (vraag niet!)

    Voorbeelden van de gebiedende wijs meervoud eindigend op -ke:
    Werkwoord -ta infinitivus Gebiedende wijs Neg. geb. wijs
    seisma seista seiske! (sta!) ärge seiske! (sta niet!)
    ootama oodata oodake! (wacht!) ärge oodake! (wacht niet!)
    vastama vastata vastake! (antwoordt!) ärge vastake! (antwoordt niet!)
    korrama korrata korrake! (herhaal!) ärge korrake! (herhaal niet!)


    Als de infinitivus eindigt op -a en de stam eindigt op een klinker of de medeklinkers l, n of r, dan eindigt de gebiedende wijs meervoud op -ge. Voorbeelden:

    Werkwoord -a infinitivus Gebiedende wijs Neg. geb. wijs
    viima viia viige! (breng!) ärge viige! (breng niet!)
    müüma müüa müüge! (verkoop!) ärge müüge! (verkoop niet!)
    tulema tulla tulge! (kom!) ärge tulge! (kom niet!)
    minema minna minge! (ga!) ärge minge! (ga niet!)

    Als de stam van de infinitivus eindigt op een d, h of t, dan is de uitgang van de gebiedende wijs meervoud weer -ke, zoals uit onderstaande voorbeelden zal blijken.

    Werkwoord -a infinitivus Gebiedende wijs Neg. geb. wijs
    sõitma sõita sõitke! (rijdt!) ärge sõitke! (rijdt niet!)
    andma anda andke! (geef!) ärge andke! (geef niet!)
    tegema teha tehke! (doe!) ärge tehke! (doe niet!)
    võtma võtta võtke! (pak!) ärge võtke! (pak niet!)

    En dan zijn er natuurlijk nog de onvermijdelijke uitzonderingen ...

    Werkwoord -a infinitivus Gebiedende wijs Neg. geb. wijs
    tooma tuua tooge! (breng!) ärge tooge! (breng niet!)
    looma luua looge! (creëer!) ärge looge! (creëer niet!)
    jooma juua jooge! (drink!) ärge jooge! (drink niet!)
    sööma süüa sööge! (eet!) ärge sööge! (eet niet!)
    lööma lüüa lööge! (sla!) ärge lööge! (sla niet!)


    Dan is er nog een bijzondere vorm van de gebiedende wijs, namelijk die van de eerste persoon meervoud.